ความเป็นมา :
4
หย่อมบ้านบริวาณ ในชุมชนบ้านหัวแม่สุริน หมู่ที่ 2 ตำบลแม่อูคอ อำเภอขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน
ประกอบด้วย บ้านหัวแม่สุริน บ้านพะยอย บ้านกะโน และบ้านหัวฮะ เป็นชาวเขาเผ่ากะเหรี่ยง
(ปกาเกอะญอ) มีวิถีชีวิตที่พึ่งพาอาศัยอยู่กับป่าต้นน้ำเกรด A ซึ่งมีความอุดมสมบูรณ์
และเป็นแหล่งกำเนิดของกล้วยไม้นานาพันธุ์ โดยเฉพาะกล้วยไม้หายาก เช่น กล้วยไม้รองเท้านารีสายพันธุ์อินทนนท์
กล้วยไม้เอื้องแซะหลวง กล้วยไม้มณีไตรรงค์ เป็นต้น
ในปีพ.ศ.
2534 ภายหลังที่สมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ ทรงเสด็จที่บ้านหัวแม่สุรินและบ้านพะยอย
ได้มีพระราชเสาวนีย์รับสั่งให้ทหารรักษาพระองค์และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องศึกษาสำรวจพันธุ์กล้วยไม้
จัดตั้งศูนย์อนุรักษ์กล้วยไม้รองเท้านารี เพื่อศึกษาและอนุรักษ์กล้วยไม้รองเท้านารีสายพันธุ์อินทนนท์
แต่การดำเนินงานระยะแรกๆ ขาดการสร้างความเข้าใจกับชาวบ้าน จึงเกิดปัญหาความไม่เข้าใจระหว่างชาวบ้านกับเจ้าหน้าที่ศูนย์อนุรักษ์กล้วยไม้ฯ
ทำให้ชาวบ้านไม่ได้เข้าไปมีส่วนร่วมในการดำเนินการ ต่อมาในปี พ.ศ.2536 สถานการณ์การลักลอบนำกล้วยไม้จากป่าออกไปจำหน่ายให้กับบุคคลภายนอกเริ่มรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ
ทั้งจากฝีมือคนในและคนนอกพื้นที่ เป็นเหตุให้กล้วยไม้สำคัญที่เคยมีอยู่หลากหลายเริ่มจะสูญหายไปจากป่า
โดยเฉพาะ รองเท้านารีอินทนนท์ เอื้องแซะหลวง มณีไตรรงค์ ที่ปัจจุบันหลงเหลืออยู่ในป่าธรรมชาติมีน้อยมาก
ทางชุมชนเองเคยมีการจัดเวรยามในการตรวจพื้นที่สัปดาห์ละ 2-3 ครั้ง แต่ก็ไม่สามารถที่จะดำเนินการได้ตลอด
เพราะยังขาดความเข้าใจและการมีส่วนร่วมในการดูแลป้องกันอย่างเป็นระบบของผู้เกี่ยวข้อง
ปัจจุบันถึงแม้ปัญหาความไม่เข้าใจกันเริ่มคลี่คลาย
แต่การสร้างความเข้าใจและการให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมจากชาวบ้านยังมีน้อย
ในขณะที่กล้วยไม้สำคัญในพื้นที่ป่าธรรมชาติลดน้อยลงจนใกล้จะสูญพันธุ์ โดยชุมชนถูกมองจากคนภายนอกและเจ้าหน้าที่ภาครัฐว่า
การลักลอบนำกล้วยไม้ออกไปขาย และการทำไร่หมุนเวียนของชาวบ้านเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ป่าไม้ซึ่งเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของกล้วยไม้ถูกทำลาย
จึงเป็นแรงกระตุ้นที่ทำให้ชาวบ้านต้องพิสูจน์ข้อเท็จจริงในฐานะวิถีชีวิตคนอยู่กับป่ามาช้านาน
แต่ก็ยังมีชาวบ้านบางส่วนที่ยังไม่เข้าใจและยังไม่เห็นความสำคัญ ส่วนบางกลุ่มที่เห็นด้วยที่ต้องการให้มีการอนุรักษ์ฟื้นฟูกล้วยไม้ที่สำคัญ
ก็ยังไม่รู้ว่าจะทำอย่างไร
ด้วยเหตุผลที่ยังมีความแตกต่างทั้งในความรู้ความเข้าใจของคนในพื้นที่ดังกล่าว
กลุ่มผู้ตระหนักและเห็นความสำคัญในปัญหาส่วนหนึ่งของชุมชน จึงมีแนวคิดที่จะให้ชุมชน
และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้เข้ามาร่วมกันศึกษาหาแนวทางคลี่คลายปัญหาต่างๆ สร้างกระบวนการเรียนรู้ร่วมกัน
และนำไปสู่การเชื่อมประสานสร้างความเข้าใจซึ่งกันและกันระหว่างชาวบ้านกับชาวบ้านด้วยกัน
และชาวบ้านกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในพื้นที่ เพื่อพัฒนาไปสู่การสร้างจิตสำนึกในการอนุรักษ์
และพัฒนาไปสู่การเป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้กล้วยไม้ตามธรรมชาติในอนาคตต่อไป
คำถามวิจัย/วัตถุประสงค์ของโครงการ :
ชุมชนจะมีวิธีการสร้างความเข้าใจ
และสร้างการมีส่วนร่วมของผู้เกี่ยวข้องในการจัดการเพื่ออนุรักษ์ ฟื้นฟูกล้วยไม้ท้องถิ่นที่สำคัญได้อย่างไร?
วัตถุประสงค์ :
1. เพื่อศึกษาแนวทางการสร้างความรู้ความเข้าใจกับชุมชนเกี่ยวกับความสำคัญในการอนุรักษ์ฟื้นฟูกล้วยไม้ในท้องถิ่นที่สำคัญ
2. เพื่อศึกษาการสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนและผู้เกี่ยวข้องในการจัดการเพื่ออนุรักษ์
ฟื้นฟูและใช้ประโยชน์กล้วยไม้ในท้องถิ่นที่สำคัญ
วัตถุประสงค์ย่อย
- เพื่อศึกษาสถานการณ์กล้วยท้องถิ่นที่สำคัญ
- เพื่อศึกษาองค์ความรู้เกี่ยวกับการอนุรักษ์ ขยายพันธุ์กล้วยไม้ในท้องถิ่นที่เหมาะสม
- เพื่อศึกษารูปแบบวิธีการอนุรักษ์ ฟื้นฟูกล้วยไม้ท้องถิ่นอย่างเหมาะสม
้การดำเนินการวิจัย :
ระยะที่ 1 (8 เดือน) เป็นการศึกษาแนวทางการสร้างความรู้ความเข้าใจกับผู้เกี่ยวข้องในชุมชน
และการศึกษาสถานการณ์กล้วยไม้ในท้องถิ่น
1. เวทีสร้างความเข้าใจชี้แจงโครงการแก่คณะทำงานและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
2. เวทีเตรียมพร้อมทีมวิจัยและผู้เกี่ยวข้อง 4 หมู่บ้าน
3. เวทีวิเคราะห์สภาพปัญหาและความต้องการในการอนุรักษ์ ฟื้นฟูกล้วยไม้ในท้องถิ่นและค้นหาผู้รู้ภูมิปัญญา
4. การศึกษาดูงานแลกเปลี่ยนกับชุมชนที่มีประสบการณ์ในการจัดการและแหล่งความรู้ทางวิชาการในการเพาะขยายพันธุ์กล้วยไม้
5. สรุปบทเรียนถอดองค์ความรู้เกี่ยวกับกล้วยไม้
6. สำรวจแหล่งกล้วยไม้พื้นที่ป่าในชุมชน (ชนิดพันธุ์ แหล่งที่พบเห็น จำนวนกล้วยไม้)
7. จัดเวทีคืนข้อมูลสู่ชุมชน
8. จัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ สรุปบทเรียนการทำงาน และกำหนดแผนงานช่วงที่
2
ผลที่คาดว่าจะได้รับ :
ผลที่คาดว่าจะได้รับในระยะ 8 เดือน
1. ทีมวิจัยและผู้เกี่ยวข้อง 4 หมู่บ้านเข้าใจโครงการวิจัย
2. ทีมวิจัยและผู้เกี่ยวข้องมีแนวทางในการปฏิบัติงานและสามารถแบ่งงานรับผิดชอบร่วมกัน
3. ทราบสถานการณ์ปัญหาและความต้องการในการอนุรักษ์กล้วยไม้ในท้องถิ่นในปัจจุบัน
และได้ข้อมูลผู้รู้ภูมิปัญญาในชุมชน รวมทั้งแนวทางในการอนุรักษ์ฟื้นฟูกล้วยไม้ร่วมกัน
4. ทีมวิจัยได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้แบบอย่างการอนุรักษ์ฟื้นฟูกล้วยไม้ของชุมชนที่ประสบผลสำเร็จแล้ว
รวมทั้งเรียนรู้การเพาะเลี้ยงกล้วยไม้ และรูปแบบการจัดแหล่งเรียนรู้
5. ได้ผลสรุปองค์ความรู้เกี่ยวกับกล้วยไม้
6. ได้ข้อมูลผลการสำรวจกล้วยไม้ในพื้นที่ป่า (ข้อมูลชนิดพันธุ์ของกล้วยไม้
แหล่งที่พบ จำนวนของกล้วยไม้ ฯลฯ)
7. ชุมชนได้รับทราบข้อมูลเกี่ยวกับการอนุรักษ์ฟื้นฟูกล้วยไม้ และให้ข้อเสนอแนะในการดำเนินงานต่อ
8. ได้รายงานความก้าวหน้า และแผนปฏิบัติงานในระยะที่ 2
ผลที่คาดว่าจะได้รับเมื่อเสร็จสิ้นโครงการ
ผลเชิงพัฒนา
1. ชุมชนเกิดความตระหนัก และเข้ามามีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ
และกล้วยไม้ท้องถิ่น
2. เกิดกลุ่มองค์กรอนุรักษ์กล้วยไม้ในชุมชน
ผลเชิงวิจัย
1. ได้ชุดองค์ความรู้เกี่ยวกับกล้วยไม้ในท้องถิ่น ในประเด็นดังต่อไปนี้
สถานการณ์กล้วยไม้ท้องถิ่นที่สำคัญ
การอนุรักษ์ และขยายพันธุ์กล้วยไม้ในท้องถิ่น
รูปแบบวิธีการอนุรักษ์ฟื้นฟูกล้วยไม้ท้องถิ่นอย่างเหมาะสม
2. ได้แนวทางการสร้างความเข้าใจ และกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนและผู้กี่ยวข้องในการจัดการเพื่อนุรักษ์
ฟื้นฟู และใช่ประโยชน์กล้วยไม้ในท้องถิ่นที่สำคัญ
รายชื่อผู้ทำงานในโครงการ :
นักวิจัยหลัก
1. นางเทียมจันทร์ ดวงสุภา หัวหน้าโครงการวิจัย
2. นางสาวชราพร กรกมลวิลาส ผู้ช่วยนักวิจัย
3. นายพงษ์สิทธิ์ หงส์อาจหาญ ผู้ช่วยนักวิจัย
ทีมวิจัยร่วม
บ้านหัวแม่สุริน
1. นายเกียรติศักดิ์ กอนพเคราะห์
2. นายฉัตรชัย บุญชูรักษา
3. นายสกุล ดวงเนตรงาม
4. นายเมทนี ชมกว้างไกล
5. นายพิชิต สวยสุดยอด
6. นางจันทร์ณิพรรณ กอนพเคราะห์
บ้านหัวฮะ
1. นายมโนธรรม วิทย์จิตรกาล
2. นายบุญส่ง ใจครุ่นคิด
3. นายธงชัย ชมชนะชัย
4. นายบุญนวย เจริญชัยโอฬาร
5. นายกุโสน ห้วยสาม
6. นางศิริพร วิทย์จิตรกาล
บ้านกะโน
1. นายอภิชัย รุ่งแสงส่องอำไพ
2. นายสง่า ภมรมานิตย์
3. นายศรายุธ วิทย์จิตรกาล
4. นายขวัญชัย กนกกันยากร
5. นายประสิทธิ์ สภาบุรานนท์
บ้านพะยอย
1. นายทวีชัย ธัญศุภกิจ
2. นายพะโก่ส่า ปองพัฒนกิจ
3. นายพะลุดี กอบวิชาการ
4. นายสมชัย ห้วยสาม
5. นายพะฉ่อยมู ปองพัฒนกิจ
6. นายชาตรี เจริญประเสริฐศรี
7. นายเดชา โชควิบูลย์ชัย
ทีมวิจัยร่วม (ผู้รู้ภูมิปัญญาท้องถิ่น)
1. นายพิชิต สวยสุดยอด
2. นายพะเข่แฮ ชมสกุณา
3. นายเบอะเย กอบสุจริต
4. นายพะยนต์ คีรีนภา
5. นายจุ๊นุ๊ เจริญประเสริฐศรี
ทีมที่ปรึกษาโครงการ
1. พระพัฒสา ปวัฒโน
2. หัวหน้าโครงการหน่วยจัดการและอนุรักษ์ต้นน้ำแม่สะมาด
3. คณะครูโรงเรียนบ้านหัวแม่สุริน
4. นายสังเวียน ดวงสุภา
5. นางสาวกรรณิการ์ กระจ่างวงษ์
6. นายประหยัด เงินใส
7. นายบุญสุข เตือนชวัลย์
หมายเหตุ : ทีมวิจัยอาจมีการปรับเปลี่ยนตามความเหมาะสม