ชื่อโครงการ  :       การจัดทำระบบฐานข้อมูลชุมชนลุ่มน้ำดอยสามหมื่น  โดยชุมชนมีส่วนร่วม

ชื่อนักวิจัย             :   นายอิสระ  ศิริไสยาสน์  
สถานที่ติดต่อ      :   โครงการพัฒนาป่าไม้อันเนื่องมาจากพระราชดำริสวนป่าสิริกิติ์  สำนักงานพัฒนาต้นน้ำห้วยแก้ว  ถนนห้วยแห้ว   อำเภอเมือง  จังหวัดเชียงใหม่ 
พื้นที่ดำเนินการ  :   พื้นที่ลุ่มน้ำดอยสามหมื่น 9 หมู่บ้าน ได้แก่ บ้านดอยช้าง บ้านหัวแม่เมือง บ้านหัวแม่เย็น บ้านแม่เพลม บ้านน้ำรู บ้านป่าเกี๊ยะ บ้านสามหมื่น บ้านบวกควายและบ้านห้วยดินดำ อยู่ในพื้นที่รับผิดชอบของ อำเภอแม่แตง อำเภอเชียงดาว อำเภอเวียงแหง จังหวัดเชียงใหม่ และอำเภอปาย จังหวัดแม่ฮ่องสอน

ระยะเวลาดำเนินการ  :   1  ปี  ( 1  กุมภาพันธ์  2552  ถึง  31  มกราคม  2553)
งบประมาณ                  :   206,130  บาท

ความเป็นมา         :
ลุ่มน้ำดอยสามหมื่นโดยทั่วไปพื้นที่เป็นภูเขาสูงชันสลับซับซ้อน มีที่ราบเล็กน้อยบริเวณหุบเขา เป็นแหล่งกำเนิดต้นน้ำของลำน้ำแม่ปาย และน้ำแม่แตง มีชุมชนตั้งถิ่นฐานอยู่อาศัยในพื้นที่ 15 หมู่บ้าน โดยอยู่ในพื้นที่ลุ่มน้ำปาย 3 หมู่บ้าน และลุ่มน้ำแม่แตง 12 หมู่บ้าน  ส่วนใหญ่เป็นชาวไทยภูเขาเผ่าต่างๆ ได้แก่ ลีซอ คนไทยพื้นเมือง และมูเซอ ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ในพื้นที่ไม่มีสถานีอนามัยสำหรับบริการประชาชนในหมู่บ้านเมื่อมีความจำเป็นต้องใช้บริการก็จะเดินทางไปใช้บริการยังสถานีอนามัยของหมู่บ้านใกล้เคียงนอกพื้นที่หรือโรงพยาบาลในอำเภอ ส่วนด้านสาธารณสุขมูลฐานในครัวเรือน โดยเฉพาะการใช้ส้วมถูกสุขลักษณะยังอยู่ในเกณฑ์ค่อนข้างต่ำคือมีครัวเรือนที่ใช้ส้วมทั้งหมดเพียง 236 ครัวเรือนหรือร้อยละ 46 จากจำนวนครัวเรือนทั้งหมด ทั้งนี้ในด้านสภาพชีวิตความเป็นอยู่ชุมชนมีสภาพฐานะค่อนข้างที่จะยากจน และต้องการความช่วยเหลือที่จะพัฒนาความเป็นอยู่ให้ดีขึ้น เนื่องด้วยสภาพพื้นที่ที่อยู่ห่างไกลจากความเจริญ ทั้งด้านสาธารณูปโภค และสาธารณูปการ เช่นไฟฟ้า การสื่อสาร และเส้นทางการคมนาคมขนส่ง เป็นต้น
การพัฒนาที่ผ่านมามีไม่มีหน่วยงานใดเข้าไปพัฒนาชุมชนอย่างต่อเนื่องมีเพียงหน่วยจัดการต้นน้ำดอยสามหมื่นเท่านั้นที่เป็นองค์กรพี่เลี้ยงให้กับชาวบ้านในการพัฒนาด้านต่างๆ ในชุมชน แต่ยังคงเน้นเรื่องการจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืน ตามแนวทางการทำงานของหน่วยจัดการต้นน้ำ โดยที่ผ่านมาได้สนับสนุนชุมชนให้เกิด “องค์กรเครือข่ายลุ่มน้ำดอยสามหมื่น” มีคณะกรรมการในการดำเนินการ และมีกิจกรรมทำร่วมกันในการพัฒนาชุมชนในด้านต่างๆ อย่างไรก็ตามในการพัฒนานั้นชุมชนในพื้นที่จำเป็นที่จะต้องทำการศึกษาศักยภาพในท้องถิ่นของตนเองว่ามีอะไร อยู่ที่ใด จำนวนเท่าใด เพื่อที่จะนำทรัพยากรต่างๆ เหล่านั้นนำมาใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อท้องถิ่นและต่อตนเองตามความเหมาะสมและสอดคล้องกับหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง โดยการจัดทำฐานข้อมูลชุมชนให้ได้ประโยชน์สูงสุดไม่มีใครที่จะจัดทำและรวบรวมข้อมูลต่างๆ  ที่มีอยู่อย่างกระจัดกระจายนั้นได้ดีเท่าตัวชุมชนในพื้นที่เอง ทีมวิจัยจึงต้องการจัดทำฐานข้อมูลโดยให้ชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดทำอย่างเป็นระบบ รวมกับเทคโนโลยีในการจัดเก็บข้อมูลที่ทางทีมวิจัยจะใช้ในการจัดเก็บและจัดระบบข้อมูล ด้วยองค์ความรู้บางเรื่องจากนักวิจัยภายนอกที่จะสามารถช่วยเสริมการจัดการระบบข้อมูลให้เป็นระบบมากขึ้น เช่น การใช้เครื่องมือ GIS, แผนที่ภาพถ่ายทางอากาศ เป็นต้น ด้วยจุดประสงค์ที่จะให้ชุมชนในพื้นที่ได้ใช้ประโยชน์จากฐานข้อมูลอย่างแท้จริง
จากข้อมูลข้างต้นการจัดทำระบบฐานข้อมูลชุมชนลุ่มน้ำดอยสามหมื่น จึงมีความสำคัญและจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องดำเนินการ เพื่อการนำไปสู่การจัดระบบฐานข้อมูลโดยรอบดอยสามหมื่น เพื่อนำไปสู่การวางแผนในการพัฒนาพื้นที่ลุ่มน้ำดอยสามหมื่นอย่างมีทิศทาง โดยสามารถเป็นตัวกำหนดแผนการพัฒนาด้านต่างๆ ได้แก่ ด้านการเกษตรในการวางแผนการตลาดผลไม้เมืองหนาวที่เป็นรายได้หลักของชุมชน และนำไปสู่การจัดการฐานทรัพยากรของชุมชนรอบดอยสามหมื่น โดยโครงการวิจัยนี้เป็นความร่วมมือร่วมกันระหว่าง “หน่วยจัดการต้นน้ำดอยสามหมื่น” และ “องค์กรเครือข่ายลุ่มน้ำดอยสามหมื่น” ในการศึกษา รวบรวม และจัดระบบฐานข้อมูลในพื้นที่ลุ่มน้ำดอยสามหมื่นแบบมีส่วนร่วม
และนำไปสู่การจัดทำสื่อที่เหมาะสมและชุมชนสามารถใช้ประโยชน์จากข้อมูลต่างๆ ที่มีอยู่ในชุมชน โดยเน้นกระบวนการมีส่วนร่วมในการดำเนินการและใช้ประโยชน์จากข้อมูล โดยคนในท้องถิ่น นอกจากการใช้ประโยชน์จากฐานข้อมูลในการพัฒนาชุมชนในด้านต่างๆ แล้วนั้น ปลายทางของการใช้ประโยชน์จากฐานข้อมูลนี้เพื่อการวางแผนการจัดการ การท่องเที่ยวโดยได้ประสานและเชื่อมต่อกับอุทยานแห่งชาติห้วยน้ำดังในโครงการความร่วมมือร่วมกันระหว่างหน่วยจัดการต้นน้ำดอยสามหมื่น และอุทยานแห่งชาติห้วยน้ำดัง ทั้งนี้เพื่อเป็นการกระจายและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน

คำถามวิจัย  :  จะสามารถรวบรวมและจัดระบบฐานข้อมูลเพื่อการพัฒนาชุมชนลุ่มน้ำดอยสามหมื่น โดยชุมชนมีส่วนร่วมได้อย่างไร

วัตถุประสงค์  :

1. เพื่อศึกษา รวบรวมและจัดเก็บข้อมูลชุมชนลุ่มน้ำดอยสามหมื่นอย่างมีส่วนร่วม
2. เพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้ร่วมกันระหว่างนักวิจัยและชุมชนท้องถิ่นในการจัดการระบบฐานข้อมูลชุมชนลุ่มน้ำดอยสามหมื่น

ขอบเขตการดำเนินงาน
1.  จัดทำระบบฐานข้อมูลชุมชนลุ่มน้ำดอยสามหมื่นในด้านต่างๆ ได้แก่

1. พื้นที่อยู่อาศัย  พื้นที่ทำกิน
2. สิ่งสาธารณูปโภคในชุมชน
3. ด้านทรัพยากรธรรมชาติ
4. ด้านประเพณี วัฒนธรรม
5. ด้านวีถีการดำรงชีวิต
6. ภูมิปัญญาในการจัดการป่า (วิถีชีวิตคนกับป่า)
7. ข้อมูลด้านการเกษตร พืช ไม้ผลเมืองหนาว
8. ประสบการณ์และบทเรียนการทำงานของเครือข่ายองค์กรลุ่มน้ำดอยสามหมื่น

2.  จัดกระบวนการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมระหว่างนักวิจัยและชุมชนท้องถิ่นในการจัดการระบบฐานข้อมูลชุมชนลุ่มน้ำดอยสามหมื่น

แผนการดำเนินงาน  :

1. จัดประชุมชาวบ้านในพื้นที่เป้าหมาย เพื่อร่วมกันกำหนดกรอบ ประเด็นที่สำคัญและเนื้อหาในการวางแผนการเก็บข้อมูล
2. ออกแบบเครื่องมือในการเก็บข้อมูลอย่างมีส่วนร่วม
3. ดำเนินการรวบรวมข้อมูลตามกรอบ ประเด็นที่กำหนด
4. รวบรวมข้อมูลพื้นฐานจากงานวิจัยและงานพัฒนาที่มีฐานข้อมูลมือสองอยู่แล้วนำมาวิเคราะห์ คัดสรรเพื่อการใช้ประโยชน์โดยการจัดเวทีร่วมกับคนในท้องถิ่น
5. จัดประชุมทีมวิจัยวางแผนการสำรวจพื้นที่เพื่อเก็บข้อมูลด้านทรัพยากรธรรมชาติ และข้อมูลด้านการเกษตร การเพาะปลูก พืช ไม้ผลเมืองหนาว
6. เดินสำรวจพื้นที่จริงเพื่อรวบรวมข้อมูลด้านทรัพยากรธรรมชาติ และข้อมูลด้านการเกษตร
7. จัดเวทีประชุมชาวบ้านเพื่อรวบรวมข้อมูลด้านวัฒนธรรม ประเพณีที่สำคัญของคนท้องถิ่น
8. จัดเวทีสรุปบทเรียนการทำงานของเครือข่ายองค์กรลุ่มน้ำดอยสามหมื่น
9. จัดเวทีประชุมถอดบทเรียน ภูมิปัญญาด้านการจัดการป่าของคนในชุมชน
10. จัดประชุมทีมวิจัย เพื่อทำการวิเคราะห์และสรุปข้อมูล ข้อเสนอแนะ แนวทางการนำไปใช้ประโยชน์
11. ทำการประมวลผล และจัดกลุ่มข้อมูลที่ได้มา เพื่อให้ง่ายต่อการค้นหา
12. จัดทำสื่อข้อมูลในรูปแบบต่างๆเพื่อให้ชุมชนได้ใช้ประโยชน์จากฐานข้อมูลอย่างแท้จริง
13. จัดประชุมชุมชน 2 เดือน/ครั้งเพื่อรายงานความก้าวหน้าการสำรวจและจัดทำสื่อข้อมูล

ผลที่คาดว่าจะได้รับ  :

1. ได้ฐานข้อมูลชุมชนลุ่มน้ำดอยสามหมื่นอย่างเป็นระบบ
2. เกิดการวางแผนการพัฒนาเชิงพื้นที่และการจัดการทรัพยากรเพื่อการท่องเที่ยว
3. เกิดการเรียนรู้ร่วมกันระหว่างหน่วยจัดการต้นน้ำฯและชุมชนผ่านการจัดทำฐานข้อมูล

รายชื่อผู้ทำงานในโครงการ
ทีมวิจัยหลัก

1. นายอิสระ                      ศิริไสยาสน์                           หัวหน้าโครงการ
2. นายวัชรพงษ์                ณ เชียงใหม่                          นักวิจัย
3. นางวาฐิตา                     ณ เชียงใหม่                          นักวิจัย
4. นายชัยเจริญ                 เลาย้าง                                   นักวิจัย

ทีมวิจัยร่วม

1. นายปิงก่อ                  แซ่ย่าง 
2. นายจรชัย                   เปียผะ
3. นายสาม                     ขอวา
4. นายวรวิทย์                แสนยี่
5. นายสุริยัน                  หว่าเจ๊ะ 
6. นายอลงกต                ยี่ปา
7. นายประเสริฐ       ฉั่วจา